You are here

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне көші-қон процестерін реттеу бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңының жобасына тұжырымдама

  1. Заң жобасының атауы

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне көші-қон процестерін реттеу бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – Заң жобасы).

  1. Заң жобасын әзірлеудің қажеттігін негіздеу

Заң жобасы көші-қон мәселелерін кешенді түрде шешуге қатысты Қазақстан Республикасының Президенті Елбасының Н.Ә. Назарбаевтың  
«Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа
саяси бағыты» 2012 жылғы 14 желтоқсандағы Қазақстан халқына Жолдауын және «Мемлекет басшысының "Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» 2017 жылғы 31 қаңтардағы Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру мақсатында әзірленді.

 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 29 қыркүйектегі № 602 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы көші-қон саясатының 2017 - 2021 жылдарға арналған тұжырымдамасында (бұдан әрі - Тұжырымдама) қарастырылған белгіленген міндеттерді есепке алғанда Заң жобасын әзірлеу мынадай бөлімдерде көші-қон заңнамасын жетілдіру қажеттігін негіздейді:

  1. елдің экономикасының қажеттіліктерін қанағаттандыруға, жағымды инвестициялық климат және еңбек ресурстарының сапасын арттыруға бағытталған ішкі еңбек көші-қонының тиімді жүйесін құру;
  2. Қазақстан Республикасына келген этникалық репатрианттар үшін жағымды жағдай жасау;
  3. заңсыз көші-қонның жолын кесу;
  4. осы сала бойынша үздік халықаралық тәжірибені есепке ала отырып, халықтың көші-қоны және реадмисия саласындағы уәкілетті мемлекеттік органдардың қызметтерінің қажетті құқықтық негізін құру.

Республикадағы көші-қон үрдістері көптеген факторлардың әсерінен құрылуда. Сыртқы (еларалық көші-қон), сондай-ақ ішкі халықтың көші-қонын қоса алғанда.

Елдің аймақтық-кеңістіктік даму саясатына бағыттылған өндірістің, капитал және адам ресурстарын жоғары урбандалған аумақтардағы  аймақтық концентрациясы көбнесе көші-қонға байланысты болады, өйткені нарық субъектілерінің экономикалық белсенділігінің өсуі үшін жағдай жасаудың әсер етуші құралы және әлемдік экономикамен үйлесімді интеграцияланған  бірыңғай ішкі экономикалық кеңістік құру болып табылады.

Жүргізілген талдау нәтижесінің негізінде Қазақстан Республикасының көші-қон саясатының концептуалды моделін құру және көші-қон үрдістерінің дамуындағы ұзақ мерзімді  үдерістерді зерттеу үшін Заң жобасымен іске асып жатқан жүйелік шараларды қабылдау ұсынылады.

Сыртқы еңбек көші-қонының тиімді жүйесін құру және заңсыз көші-қонның жолын кесу.

Қазіргі таңда Қазақстанда білікті, сондай-ақ біліксіз шетелдік жұмыс күшін тартудың жинақталған жүйесі іске асырылған. Білікті шетелдік жұмыс күшін (бұдан әрі - ШЖК) квоталау жүйесі, Дүниежүзілік сауда ұйымының стандарттарының корпоративішілік ауысу жүйесіне сәйкес келетін ШЖК тарту үшін жұмыс берушілерге ақылы рұқсат берудің көпсатылы жүйесі, сонымен қатар Қазақстан Республикасының аумағында кедергісіз еңбек етуге мүмкіндік беретін ерікті шетелдіктерге білімі мен біліктілік деңгейінің сәйкестігі туралы анықтама беру жүйесі қалыптасқан.

Біліктілігі төмен жұмыс күші бойынша маусымдық жұмыс күшін тарту мүмкіндігі, сонымен қатар жеке тұлғаларға үй шаруашылығындағы жұмыстар үшін еңбек иммигранттары бар.

Еңбек көші-қонын реттеу жүйесі шетелдік еңбек ресурстарының жоғары қажеттілігі түрінде жеткілікті жинақталған және терең даму алды.

Қазақстанда тұрақты негізде елімізге білікті шетелдік мамандарды тарту жағдайын әрі қарай жақсарту бағытында жүйелік шаралар өңделуде. 2015 жылдың мамырында бекітілген «Ұлт жоспары – 100 нақты қадам» атты президенттік Бағдарламаға сәйкес 56-қадамда шетелдерден жоғары білікті мамандар тарту үшін, АҚШ, Канада, Автралия үлгісі бойынша қолайлы көші-қон режимін қалыптастыру.

Осы қадамды жүзеге асыру үшін шетелдік кадрларды ДСҰ-ның әлемдік стандарттарының корпоративішілік ауысу жүйесіне сәйкес келтірілген жұмыс беруші үшін жұмысшы рұқсатын беру процедурасын жеңілдету бойынша 2015-2016 жылдары бірқатар шаралар қабылданған, сондай-ақ келген шетелдік мамандардың білімі мен біліктілік деңгейі балдық бағалауға негізделген ерікті еңбек мигранттарын тартудың жаңа жүйесі әзірленді.

Сонымен қатар, шетелдік жұмыс күшін тарту жүйесінде таңдаудың сраланған механизімін енгізуді жалғастыру қажет және еңбек нарығында жоғары білікті шетелдік жұмыс күшін қолдану қажет.

Халықтың көші-қоны саласындағы ішкі және сыртқы шақыруларда ішкі еңбек көші-қон саясаты еңбек нарығының нақты қажеттіліктерін зерттеуге, жоғары білімді кадрларға преференциялар беру негізінде сайланған еңбек көші-қоны және біліктілігі төмен еңбек мигранттарын қабылдауды шектеуге бағытталуы қажет.

Шетелдік жұмыс күшін тартуға квотаны (бұдан әрі - квота) құру ретін оңтайландыру үшін Қазақстан Республикасының Үкіметімен бекітілген шетелдік жұмыс күшін тарту квотасы бойынша қызметін халықты жұмыспен қамту мәселелері бойынша уәкілетті органға беру ұсынылады. Сондай-ақ, экономикалық қызметтердің түрлері бойынша шетелдік жұмыс күшін тартуға квотаны белгілеу бойынша функцияларды алып тастау ұсынылады. Шетелдік жұмыс күшін тартуға жұмыс берушілердің ұсыныстары халықты жұмыспен қамту мәселелері бойынша уәкілетті орган анықтаған ретпен келіп түскен реті бойынша қаралады.

Өзгерістер жұмыс берушілерге шетелдік жұмысшылардың қажеттігіне жедел елеу мен икемділікті қамтамасыз етуге мүмкінді береді.

Жергілікті атқарушы органдармен келісілген аумаққа шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беру әрекетін тарату жоспарланған екі немесе одан да көп әкімшілік-территориялық бірліктердің рұқсат беру әрекеттерін таратуды қарастыратын Қазақстан Республикасында шетелдік жұмысшылардың еңбек қызметтеріне рұқсат беру жүйесіне толықтырулар енгізіледі.

Осылайша, осындай рұқсаттарды беру жұмыс берушілер рұқсат берілетін өңірлерде көп мөлшерде салықтық алымдарды төлеген жағдайда, сондай-ақ, жұмыс беруші сәйкес өңірде жұмыстардың орындалуы мен қызметтердің көрсетілу келісімі бар болған жағдайда жүзеге асырылады.

Басқа әкімшілік-аумақтық бірліктерге шетелдік жұмыс күшін тартуға қажеттілік, сәйкес жылға жұмыс берушілердің ұсыныстарын ескере отырып квота құрылған жағдайда қалыптастырылады.

Жоғарыда айтылған механизмді корпоративішілік ауыстыру шеңберінде шетелдік мамандарды тарту кезінде пайдалану ұсынылады.

Өз кезегінде, корпоративішілік ауыстыру шеңберінде шетелдік жұмыс күшін тарту рәсімін жеңілдету үшін жұмыс берушіге шетелдік жұмыс күшінің еңбек қызметін жүзеге асыратын орны бойынша халықты жұмыспен қамту орталығына бос жұмыс орындары (ваканциялық лауазымдар) туралы ақпарат жіберуді растайтын құжатты беру туралы талапты алып тастау ұсынылады.

Өзгерістер шетелдіктің немесе азаматтығы жоқ адамға өз бетінше жұмысқа орналасуы үшін біліктілігінің сәйкестігі туралы анықтамалар беру жүйесін талап етеді. 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап көші-қон мәселелері бойынша уәкілетті орган белгілеген біліктілік критерийлеріне сәйкес келген жағдайда шетелдік жұмыс күшіне Қазақстан Республикасында өз бетінше жұмысқа орналасуға мүмкіндік беретін оңтайлы көші-қон режимін құрудың жаңа тәсілі енгізілді.

Өз кезегінде, өңірдегі жұмыс берушілерге сұранысқа ие шетелдік жұмыскерлерді ескере отырып, шетелдіктер немесе азаматтығы жоқ тұлғаларға өзін-өзі жұмыспен қамту үшін біліктілігінің сәйкестігі туралы анықтамаларды беру бойынша халықты жұмыспен қамту жөніндегі уәкілетті органның құзыретін жергілікті атқарушы органдарға беру ұсынылады.

Сонымен қатар, еңбек қызметін жүзеге асыру үшін Қазақстан Республикасының аумағына Орталық Азиядан келетiн заңсыз еңбек мигранттардың өсуін азайту үшін, олардың қызметін заңды жолға қоятын анық, саналы, мұқият зерттелген көзқарас қажет.

Жұмыс берушілерге шетелдік жұмыс күшін (бұдан әрі - ШЖК) тартуға рұқсат берудің қазіргі жүйесі негізінен ірі және орта кәсіпкерлікке тартымды, ал микро-кәсіпкерлік субъектілері қиын жағдайларға және талаптарға сәйкес келеді, бұл сыбайлас жемқорлыққа және біліктілігі төмен еңбек мигранттарының заңсыз қызметке (аспаздарға, шаштараздарға, бала күтушілерге, мини-цех қызметкерлеріне және т.б.) жағдай жасайтынын айта кету керек.

Белгіленген мәселелерді шешу үшін, микро-кәсіпкерлік субъектілерінде еңбек қызметін жүзеге асыру үшін біліксіз еңбек иммигранттарын рұқсат алу құқығымен қамтамасыз ету ұсынылады. Шағын кәсіпкерлік субъектілеріне еңбек мигранттарын тартуға тұрмыстық (үй шаруашылығындағы) еңбек иммигранттарына рұқсат беру  аналогиясы (ұқсастығы) бойынша Құқық қорғау органдарының көші-қон қызметінің орталығы арқылы жүзеге асырылады деп болжануда.

Сонымен қатар, ішкі еңбек нарығын қорғау үшін еңбек мигранттарын осы санаты үшін квота орнату қажет болып табылады, мәселен, мемлекеттік баж салығы әр ай үшін 10 АЕК (1 АЕК 2405*10=24050, жылына 12*24050 = 288 600 теңге), сондай-ақ, оларды тарту тәртібі мен шарттарын және сұранысқа ие жұмысшы мамандықтарының тізімін қарау.

Қазақстан Республикасында бизнес-иммигранттар үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруды жеңілдету мақсатында:

1) «Халықтың көші-қоны туралы» Заңның 40-бабы 2-тармағының 2) тармақшасының 3-тармағын алып тастау, осыған сәйкес бизнес-иммигрантқа заңды тұлғаны құруға тыйым салынады, сондай-ақ бизнес-иммигрант ретінде кіруге виза алмаған шетелдіктерге коммерциялық ұйымдардың жарғылық капиталына қосылу жолымен қатысу.

Бұл норма Қазақстан Республикасына инвестиция тартуға жасанды тосқауыл жасайды.

1995 жылдың 17 сәуіріндегі «Заңды тұлғалар мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу туралы» Заңының 6-бабына сәйкес (бұдан әрі - Мемлекеттік тіркеу туралы заң), орта және ірі бизнес субъектілеріне байланысты заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу шетелдің қатысуымен, ол Қазақстан Республикасының заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу үшін белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда өзгеше белгіленбесе, мыналар қосымша көрсетілуі қажет:

- сауда тiзiлiмiнен заңдастырылған үзiндi немесе басқа да заңдастырылған құжат құрылтайшысы куәландыратын - шетелдік заңды тұлға шет мемлекеттің заңдары бойынша заңды тұлға болып табылады;

- төлқұжаттың немесе шетелдік-құрылтайшының жеке басын куәландыратын басқа құжаттың көшірмесі.

Бұл талаптар сондай-ақ Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді тіркеу туралы нұсқаулықпен (Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің 2007 жылғы 12 сәуірдегі № 112 бұйрығымен бекітілген) белгіленеді.

Осылайша, Қазақстан аумағында заңды тұлға құру үшін шетелдік тұлғаларға виза алу қажеттілігі туралы қандай да бір талаптар мемлекеттік тіркеу туралы Заңмен қарастырылмаған.

2) жергілікті атқарушы органдарға бизнес-иммигранттар үшін уақытша тұруға рұқсат (тіркеу) беру үшін Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігіне өтініш беру туралы құзыретті бөліп беру.

«Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасына келуіне шақыруларын ресімдеу, шақыруларын келісу, Қазақстан Республикасының визаларын беру, күшін жою, қалпына келтіру, сондай-ақ олардың қолданылу мерзімдерін ұзарту және қысқарту қағидаларының (Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің м.а. 2016 жылғы 24 қарашадағы № 11-1-2/555 және Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2016 жылғы 28 қарашадағы № 1100 бірлескен бұйрығы) 12,7 тармағына сәйкес «бизнес-иммигрант» санатына виза алу үшін сәйкес бизнес-иммигранттар үшін жергілікті атқарушы органдардың, республикалық маңызы бар қаланың және астананың өтініштерін қосымша қамтамасыз ету.

Білім беру көші-қонын жақсарту үшін білім беру ұйымының өтініші негізінде анықталған академиялық зерттеулердің барлық мерзімі үшін білім алу мақсатында келген иммигранттарға кіру визаларын беру мерзімдері ұсынылады.

Қазақстан Республикасына келген этникалық репатрианттар үшін қолайлы жағдайлар жасау

1. Оралмандардың қазақстандық қоғамға бейімделуін және интеграциялануын жеделдетуде олардың негізгі мәселелерінің бірі олардың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ету болып табылады. Бұған этникалық қазақтардың тұрақты тұруға көшу туралы шешім қабылдағанға дейін Қазақстан Республикасының аумағында жұмыс істеуге мүмкіндік беруіне оң ықпал етуі мүмкін. Мұндай тәсіл, сондай-ақ олардың тұрғылықты жерін саналы таңдауға және лайықты және тұрақты жұмысқа жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Осыған байланысты шетелде тұратын этникалық қазақтарға Қазақстан Республикасында рұқсат алмай уақытша жұмыспен айналысуға мүмкіндік беру ұсынылады.

2. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес орта мерзімді кезеңге немесе алдағы жылға оралмандар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасын белгілеу құзыреті Қазақстан Республикасының Үкіметіне жүктелді. Сонымен қатар, этникалық және ішкі көші-қон ағымдарының өзгеруі, сондай-ақ оралмандар мен қоныс аударушыларға арналған аймақтық квотаға енгізілген мигранттарға көмек көрсетуге бөлінетін бюджетті толығымен сіңіру қажеттілігі тез арада өзгерістер енгізуді талап етіледі.

Осыған орай, оралмандар мен көшіп келушілерге арналған аймақтық квота белгілеу құзыреті көші-қон мәселелері бойынша уәкілетті органға жүктеледі.

3. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, оралман мәртебесін алу үшін Қазақстанға тұрақты тұруға келген этникалық қазақ Қазақстан Республикасының өз шекарасынан тыс егемендігін сатып алу кезінде тұру фактісін растайды. Іс жүзінде бұл фактіні туу туралы куәлікті немесе жеке басын куәландыратын құжаттарды (шетелдік азаматтың немесе азаматтығы жоқ тұлғаның паспортын), дипломды немесе бітіру туралы дипломды, еңбек кітапшасын және т.б.

Алайда, салдарынан болмауына мәселе жекелеген құжат (паспорт, диплом жұмысы кітап) немесе одан кейінгі күні (жеке басын куәландыратын құжаттың) этникалық қазақ бұрын Қазақстанда тұрып, бұл анықтау үшін әрдайым мүмкін емес деді.

Осыған байланысты, шетелде этникалық қазақтардың тұрғылықты жерін айқындау тәртібін оңайлату мақсатында оралман ұғымын: «оралман - этникалық қазақтар және оның отбасы мүшелері, бұрын тұрақты емес үшін Қазақстан Республикасында Қазақстан Республикасының, пайда (табыс) азаматын тарихи отанында тұру және осы Заңда белгіленген тәртіппен тиісті мәртебе алғаны (алған)» деген редакцияда жазу ұсынылды.

4. «Оралман мәртебесін беру» мемлекеттік қызметін қолжетімділігін арттыру және оны алуды жеңілдету мақсатында мемлекеттік қызметті оңтайландыру ұсынылады. Бұл ретте қызмет көрсету (құжаттарды және нәтижелерін беру қабылдау) қамтамасыз ету тек «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамы арқылы жүзеге асырылатын болады, ал шешім жергілікті атқарушы органдар жүзеге асырылатын болады.

5. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес оралман мәртебесін жергілікті атқарушы органдар өтініш білдірген күннен бастап бес жұмыс күні ішінде береді.

Этникалық қазақтардың оралман мәртебесін қайта алуын болдырмау мақсатында заңнамада оралман мәртебесін алу үшін этникалық қазақтардың қайта жүгінуін болдырмау туралы норманы қарастыру ұсынылады.

6. Қазіргі уақытта этникалық қазақтардан оралман мәртебесін алуға өтініш берген кезде тұрғылықты жері бойынша тіркеу талап етілмейді. Бұл ретте оралманның анкетасын қалыптастыру кезінде қателіктерді болдырмау үшін «Оралман» ақпараттық жүйесі этникалық қазақтың анықтаушы мәліметтері (ТАӘ, туған күні, айы, жылы) алынатын Ішкі істер министрлігінің «Миграционная полиция» дерекқорымен интеграцияланған.

Сондықтан, этникалық қазақ оралман мәртебесін беру мемелкеттік қызметін алуға жүгінгер алдында тұрғылықты жері бойынша уақытша тіркелу бойынша норманы бекіту ұсынылады.

7. «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 16-1-бабына сәйкес тұру мерзіміне қарамастан, Қазақстан Республикасының аумағында заңды негіздерде тұрақты тұратын оралмандар жеңiлдетiлген тәртiппен (тiркеу тәртiбiмен) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдануы мүмкiн.

Оралман мәртебесі жоқ немесе мәртебесі тоқтатылған этникалық қазақтар мұндай мүмкіндіктен айырылады.

Репатрианттар үшін Қазақстан Республикасының азаматтығын алу мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында Қазақстан Республикасының азаматтығын жеңілдетілген тәртіппен алу құқығын оралман мәртебесінен тәуелсіз этникалық қазақтарға беру ұсынылады.

8. Уақытша орналатыру орталықтары және Оралмандарды бейімдеу және ықпалдастыру орталықтарының функцияларын нақтылау ұсынылады, оның ішінде:

- оларды ішкі қоныс аударушылар үшін пайдалану;

- бейімдеу және ықпалдастыру қызметтерін көрсету бойынша функцияларды жұмыспен қамту орталықтарына немесе аутсорсингке шығару арқылы бәсекелі ортаға беруге қатысты.

Реадмиссия саласында өкілетті мемлекеттік органдарға қажетті құқықтық негіздеме құру

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы шетел мемлекеттермен реадмсиссия туралы 15 халықаралық шарт жасасып, ратификациялады және олардың кейбіреуі (Ресеймен және Беларусьпен келісімдер) практикада іске асырылуда, қазіргі уақытта олардың 14 ратификацияланған.  Сонымен қатар  осы салада алынған халықаралық міндеттемелерді орындау  реадмиссия туралы жасалған келісімдердің талаптарымен келісілген Қазақстанның тиісті мемлекетішілік рәсімдер мен қағидаларды белгілейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актісінің болмауымен елеулі қиындық тудыруда.

Реадмиссия туралы келісімдерді іске асыру жөніндегі  қызметті жүзеге асыру кезінде Қазақстан Республикасының  мемлекеттік органдары  реадмиссия саласындағы ұлттық заңнаманың олқылығына байланысты елеулі құқықтық-практикалық қиындықтарға ұшырауда, соның салдарынан олардың іс-әрекеттері құқықтық тұрғыдан белгісіз болып қалуда.

Осылайша, реадмиссияны бастама ету үшін құқықтық негіздер заңнамалық деңгейде белгіленбеген, мемлекеттік құзыретті органдар айқындалмаған және олардың құзыретінің ара-жігі ажыратылмаған, реадмиссияланатын адамдардың  құқықтары мен бостандықтарын шектеу үшін негіздер мен оларды шектеудің  рұқсат етілген шектері жоқ, сондай-ақ осы құқықтық қарым-қатынас саласындағы бірқатар  процестік  және ұйымдастырушылық  мәселелер шешілмеген. 

Осының бәрін қоса алғанда, санамаланған факторлар Қазақстан Республикасының халықаралық реадмиссиялық міндеттемелерін орындау тиімділігіне  теріс әсер етпек.

 

3. Заң жобасын қабылдау мақсаттары

Заң жобасын қабылдау мақсаты болып экономика сұраныстарын, Қазақстан Республикасының ұлттық қорғанысын қажетті жұмыс күшімен қамтамасыз ету, этникалық көші-қонді басқару жүйесін жетілдіру, сондай-ақ халық көші-қоны мен реадмиссия саласында уәкілетті мемлекеттік органдардың қызметіне қажетті құқықтық негізді құру табылады.

4. Заң жобасының реттеу мәні

Қазақстан Республикасының  реадмиссия туралы халықаралық шарттарын  іске асыруға байланысты туындайтын қоғамдық қарым-қатынастар Заң жобасының реттеу мәні болып табылады.

5. Заң жобасының құрылымы

Заң жобасы құрылымы, заңнама актілеріне толықтырулар мен өзгертулер енгізуді қарастыратын, 1 баптан және заңды жүзеге асыру үшін керек қызметтер тізімін қарастыратын 2 баптан тұрады.

1 бап.  Өзгертулер мен толықтырулар енгізу:

1) Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 18 қыркүйектегі «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексі;

2) Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 3 шілдедегі Қылмыстық кодексі;

3) Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі»;

4) 2014 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі;

5) 2015 жылғы 31 қазандағы Қазақстан Республикасының Азаматтық процессуалды кодексі;

6) 2015 жылғы 23 қарашадағы Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі;

7)  «Салық және бюждетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі) » 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының кодексі;

8) «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» 1991 жылғы 20 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңы;

9) «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» 1995 жылғы 19 маусымдағы Қазақстан Республикасының заңы;

10) «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде ұстау тәртібі мен шарттары туралы» 1999 жылғы 30 наурыздағы Қазақстан Республикасының заңы;

11) «Халықтың көші-қоны туралы» 2011 жылғы 22 шілдедегі Қазақстан Республикасының заңы;

12) «Жеке басты куәландыратын құжаттар туралы» 2013 жылғы 29 қаңтардағы Қазақстан Республикасының заңы;

13) «Ішкі істер органдары туралы» 2014 жылғы 23 сәуірдегі Қазақстан Республикасының заңы;

14) «Рұқсаттар мен хабарламалар туралы» 2014 жылғы 16 мамырдағы Қазақстан Республикасының заңы;

15) «Халықты жұмыспен қамту туралы» 2016 жылғы 6 сәуірдегі Қазақстан Республикасының заңы.

2-бап. Заңды күшiне енгiзу тәртiбi.

6. Халықтың көші-қоны мәселелері бойынша заңнамалық актілердің құқықтық мониторингінің нәтижелері

Жүргізілген құқықтық мониторинг нәтижелері бойынша төмендегі заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажеттілігі жоқ.

7. Заң жобасы қабылданған жағдайда болжамды құқықтық және әлеуметтік-экономикалық салдарлар

Ұсынылған заң жобасын қабылдау елдегі әлеуметтік-саяси жағдайға жағымды әсер етеді және мемлекеттік қызмет көрсетуді оңтайландыруға әкеледі.

Тұтастай алғанда, заң жобасы қоғам мүдделеріне де, мемлекеттің мүдделеріне де сәйкес келеді және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес келеді.

Заң жобасын қабылдаған жағдайда теріс құқықтық және әлеуметтік-экономикалық салдар күтілмейді.

8. Әзірленген заң жобасына басқа заңнамалық актілерді бірмезгілде (кейіннен) сәйкестендіру қажеттілігі

Әзірленген заң жобасына басқа да заңнамалық актілерді бірмезгілде (кейіннен) сәйкестендіру қажеттілігі жоқ.

9. Заң жобасының пәні басқа нормативтік құқықтық актілермен реттеледі
         Қажет емес.

10. Қаралып отырған мәселе бойынша шетелдік тәжірибенің болуы

Мақсатты елде шетелдік жұмыс күшінің қажеттілігін бағалаудың екі негізгі тәсілі бар: сұхбат жүргізу және квотаға өтінімдер немесе еңбек нарығын тестілеу негізінде.

Зерттеу әдістерін Италия, АҚШ сияқты елдер пайдаланады. Италияда шетелдік жұмыс күшінің сұранысы итальяндық Excelsior ақпараттық жүйесі арқылы еңбек нарығындағы еңбек тапшылығы дәрежесін анықтаудың ықтимал әдісі болып табылатын сауалнама негізінде бағаланады.

Сауалнамаға қатысқан елдердің көпшілігі Германия, Испания, Канада, Ресей, Франция сияқты қолданылатын әдісті пайдаланады. Сонымен қатар, Францияда, Германияда және Испанияда жергілікті билік органдары еңбек тапшылығын анықтауда маңызды рөл атқарады.

Канадада ел экономикасындағы еңбекке деген қажеттілік елдегі 22 ірі газетте жарияланған бос жұмыс орындарының саны негізінде айқындалатын индексі негізінде анықталады. Бұл еңбекке деген сұраныстың көрсеткіші, бұл компаниялардың жаңа қызметкерлерді жалдауға дайын екендігін көрсетеді.

Испанияда шетелдік жұмыс күшінің сұранысын айқындаудың негізгі құралы - «Елді жұмыспен қамтудағы ахуал» және еңбек нарығының қажеттіліктері туралы нақты бейнесін беретін «Еңбек жетіспеушілігі бар кәсіптер каталогы».

Еңбек нарығын талдау және мониторинг жүргізу мақсатында, өкілеттіктер мен функцияларды (Ұлыбритания тәжірибесі - Көші-қон Консультативтік Кеңесі) айқын анықтайтын күшті аналитикалық құрылымға ие болу маңызды. Бұл құрылым еңбек нарығындағы барлық қолда бар ел деректерге қол жеткізе және қолданыстағы еңбек тапшылығын, сондай-ақ тапшылығы бағалау әдіснамасын үздіксіз жетілдіруді анықтау мақсатында тұрақты талдау және мониторинг жүргізу үшін жауапты болуы тиіс.

АҚШ-та, мысалға, конгресс бірқатар білікті және мамандандырылған көшіп-қонушыларға жыл сайын квота белгілейді. Квоталар саясаткерлер, әкімшілері, жұмыс берушілер, азаматтық қоғам мен жұртшылық үшін шетелдік жұмыс күшін қабылдау үшін нақты негіз береді. Квота мигранттардың қажеттілігі үшін маңызды саяси мақсат бола алады. Квоталар, әдетте, жыл сайын экономикалық және саяси өзгерістерге жауап береді.

Төменде мемлекет репатриациясының табысты саясатын жүзеге асырушы елдер болып табылады.

Еврейлердің иммиграциясы - Израиль мемлекетінің болуының және қауіпсіздігінің негізі. Сондықтан, көші-қон және интеграция саясаты мемлекеттік бағдарламасы мен Израиль еврей көшіп тарту шешуші рөлін маңызды лауазымдарды атқару. Сонымен қатар, Заң, олар белгілі бір діни / этникалық тобына тиесілі екенін дәлелдеді әрбір еврей Израиль азаматтық алуға құқығы бар екендігі айқындалған.

Польша.

Польшада репатриация туралы заң бар. Репатриациялау визасын беру туралы өтініш берген адам поляк консулдығына қатысты. Бұл жағдайда дәлелдемелер есеп айырысу жағдайлары (тұру, мазмұн көздері, жұмысқа орналасу мүмкіндігі) бойынша берілуі тиіс. Мұндай дәлел, мысалы, поляк аумақтық әкімшілік құрылымы - коммун немесе заңды тұлға жіберген шақыру болуы мүмкін. Егер консул оң шешімді қабылдаса, Польшадан шыққан адам (репатриант) тұрақты тұру үшін Польшаға келеді.

Германия.

Германияда иммигранттар қабылдауға біржылдық квота енгізілді, ол 100 мың адамға дейін сол этникалық немістер кезінде - Германияға енуі үшін үміткерлер, тілді меңгеру және неміс мәдениеті мен салт-дәстүрін тиесілі дәлелдеу үшін жоғары талаптар бар.

Қазіргі жағдайда Қазақстан Республикасының  ұлттық  заңнамасы реадмиссиялық міндеттемелердің бүкіл спектрын толыққанды орындауға әзір емес, себебі реадмиссия туралы халықаралық шарттардың ережелерін тиімді имплементациялау үшін қажетті құралдар жиынтығы көзделмеген және осыған байланысты осы саладағы жалпыға танылған стандарттардың талаптары мен алдыңғы қатарлы халықаралық тәжірибені ескере отырып, жаңғыртуды қажет етеді.

 

- терминология бойынша

Реадмиссия мен шығарып жіберу арсындағы  белгілі бір құқықтық  және мазмұндық айырмашылықтарды ескере  отырып, тәсілді біршама өзгерту ұсынылады. Осыған байланысты Қазақстанның көші-қон заңнамасында пайдаланылатын  терминологияны нақтылау үшін «Халықтың көші-қоны туралы» Заңның 1-бабы «шығарып жіберу» терминін айқындайтын жеке тармақпен толықтырылады.

Жалпы, көшіп-қонушыларды мәжбүрлі қайтару саласындағы ұғымдық аппаратты нақты құқықтық регламенттеу қажеттігі туралы идея қолдау тапты.

Практика көрсеткендей, әдетте, жасалынатын барлық реадмиссия туралы келісімдерде келісімде пайдаланылатын терминдер, оның ішінде «реадмиссия» ұғымының базалық анықтамасы нақты белгіленетін арнайы бап бар және оның тұжырымдалуы оның біркелкі емес түсіндіруді болдырмау үшін түпкілікті беріледі.

Бұл ретте Қазақстан Республикасының көші-қон заңнамасы құқықтық табиғаты  бойынша екі түрлі шығарудың мынадай түрін ашып көрсететінін атап өту қажет:

- Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің ерекше бөлімімен көзделген құқық бұзушылық үшін санкция ретінде әкімшілік шығару және

- шетелдіктің  немесе азаматтығы жоқ адамның қоғамға қарсы                                     іс-әрекеттеріне мемлекеттің ден қою шарасы ретінде шығарып жіберу. «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 28-бабының, Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексі 49-бөлімінің және «Халықтың көші-қоны туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 90-бабының мазмұнынан «шығарып жіберу» терминін осылай түсінуге  болады. Мұны  Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 51-бабы («Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды Қазақстан Республикасынан тыс жерге әкімшілік шығарып жіберу») екінші абзацының мазмұны да көрсетеді, оған сәйкес әкімшілік шығарып жіберу « ... Қазақстан Республикасының  азаматтық процестік заңнамасында көзделген шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды шығарып жіберу жағдайларына» қолданылмайды. Осылайша, Қазақстанның заңнамасын түсіндіруде шығарып жіберу өзінің критерийлері бойынша Ресей заңнамасының түсіндіруіндегі «депортация» терминіне жақын.  

Осылайша түсіндіру салдарынан бір емес, екі құқықтық санатқа – шығарып жіберуге және әкімшілік шығарып жіберуге анықтама беру қажеттілігі туындайды.

 

- өкілеттіктердің ара-жігін ажырату және міндеттерді бөлу бойынша:

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, әдетте, реадмиссиялық міндеттемелерді  орындауға мемлекеттің көші-қон қызметі және  шекара қызметі тартылады. Бұл ретте көші-қон қызметіне орталық құзыретті органның өкілеттіктері беріледі, яғни  ол мемлекеттің реадмиссия саласындағы  уәкілетті  құзыретті органдардың иерархиясын басқарады. Көптеген Еуропа елдерінде және ТМД-ға қатысушы мемлекеттерде (мысалы, Азербайжан Республикасында, Ресей Федерациясында, Өзбекстан Республикасында) дәл осындай үлгі құрылым (кейбір жағдайларда осы сызбадан принципшіл емес ерекшеліктер бар) қабылданған.

 Реадмиссиялық міндеттемелерді орындауда оң тәжірибесі бар басқа мемлекеттердің практикасы  тиімді жұмыс істеу үшін  тар мамандандырылған көші-қон саласындағы уәкілетті  органның ғана күш-жігері  жеткіліксіз екенін көрсетеді. Сондықтан реадмиссия саласындағы қызметке шекара қызметі ұдайы негізде тартылып, олар белгіленген құзыретке сүйене  отырып, өздерінің міндеттерін шешеді. 

Реадмиссия туралы келісімдерді толыққанды іске асыру  үшін  Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрылымына кіретін Қазақстан Республикасы  шекаралық бақылау  органдары  үшін де  тиісті міндетті  белгілеу мақсатқа сай  болып табылады.

 

- реадмиссияға жататын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды  ішкі істер органдарының арнаулы мекемелеріне орналастыру  бойынша

Заңсыз көшіп қонушылардың барлық санаттарын (депортацияланатын, шығарылып жіберілетін, реадмиссияланатын) ұстау мүмкіндігі бар арнаулы  мекемелердің жұмыс істеу практикасы Еуропа елдерінде де жалпыға танылған  болып табылады, мұны Германия мен Нидерландының  көші-қон қызметтері жұмысының тәжірибесінен көруге болады.

Мемлекеттер ұлттық ерекшеліктерді және қолда бар мүмкіндіктерді  ескере отырып, реадмиссияға жататын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды уақытша орналастыруға арналған арнаулы мекемеге қойылатын талаптарды өз бетінше айқындауға тура келеді.

Тек жалпы сипаттағы жалғыз ғана талап бар -  мұндай мекемелерде міндетті  түрде адамның базалық  құқықтары қамтамасыз етілуі және жеке тұлғаның  ар-намысын қорлайтын іс-әрекеттерге  жол берілмеуі тиіс.

Осылайша, мысалы Германияда азаматтық алған немесе тұрақты тұратын (басымдылық) еліне мәжбүрлі түрде қайтаруға жататын адамдарды ұстауға арналған орталықтарда мәжбүрлі қайтаруға жататын адамдармен қатар әкімшілік құқық бұзушылық  жасағаны  үшін әкімшілік  қамауға алу түрінде жазасын, сондай-ақ егер бас бостандығынан айыру 2 жылдан аспаса, онша ауыр емес қылмыстар жасағананы үшін жазасын  өткеріп жатқан Германияның азаматтары  да ұсталады. Көрсетілген санаттағы азаматтар  мәжбүрлі  қайтаруға жататын көшіп қонушылардан бөлек ұсталады.

Болгарияда Шетелдіктерді уақытша орналастыруға арналған мамандандырылған үй жұмыс істейді және онда елден шығарып жіберу туралы шешім қабылданған адамдар ұсталады. Құжаттардың және елде болу үшін құқықтық негіздердің болмауы – осындай мекемелерде ұстау  үшін  құқықтық негіз болып табылады. Адамдар арнаулы мекемелерде оларды шығарып жіберу мүмкін болғанға дейін қалады. Ұсталғандарды жалпы қадағалау Көші-қон істер басқармасы басшысының құзыретіне кіреді.

Мажарстанда көші-қон заңнамасын бұзғаны үшін ұсталғандар  полиция өкімінің негізінде полицияның қарамағындағы ұстау орталықтарына орналастырылады. Қазіргі уақытта реадмиссия туралы  келісімдерге сәйкес қайтару үшін ұсталғандар мен жалпы негіздерде елде шығарылатындардың арасында айырмашылық жоқ.

Ресейде осыған ұқсас орталықтар оларды қайта бейіндеу  және түбегейлі қайта жабдықтау есебінен күрделі құрылыс  объектілерінің базасында құрылған болатын. Қазіргі уақытта Ресей Федерациясында арнайы мекемелер іс жүзінде барлық субъектілерде құрылып, оларды құру  және жұмыс істеу тәртібі біріздендірілді және оларда ұсталатын адамдардың барлық санаттарына ішкі күн тәртібінің бірыңғай ережелері  белгіленген.

 Қазақстанның экономикалық жағдайын ескере отырып, реадмиссияға ұшырайтын немесе шығарып жіберуге жататын заңсыз көшіп қонушыларды ішкі істер органдарынығ арнайы мекемелерінде ұстау  жоспарлануда.

 

- реадмиссияға жататын адамдарды арнаулы мекемелерде уақытша орналастырудың рұқсат етілген шекті мерзімдері  туралы

Халықаралық практика осы мәселені ұлттық заңнаманың қарауына қалдыра отырып, ол  бойынша қандай да бір біріздендірілген тәсілдерді қарастырмайды.

Дегенмен, 2008 жылы Еуропалық Одақ деңгейінде мәжбүрлі қайтарылуға жататын  көшіп қонушы жабық үлгідегі арнайы мекемеде ұсталуының (ұсталу түріне (депортация, шығарып жіберу  немесе реадмиссия) қарамастан) барынша ұзақ мерзіміне қатысты жалпы еуропалық саясатты әзірлеуге әрекеттенді. Нәтижесінде 2008 жылғы 16 желтоқсанда Еуропарламенттің пен Кеңестің «Заңсыз болатын үшінші мемлекеттердің азаматтарын қайтару мәселелері бойынша ЕО-ға мүше мемлекеттер қолданатын стандарттар мен рәсімдер туралы» директивасы қабылданды, оның 15 бабының 5 және 6-параграфтарына сәйкес реттелмеген көшіп қонушыларды мәжбүрлі түрде қайтарғанға дейін  арнайы мекемелерде ұстау  мерзімі 6 айдан аспауы тиіс, алайда нақты мән-жайларды ескере  отырып, бұл уақыт аралығы тағы да 12 айға ұзартылуы мүмкін. Осылайша, еуропалық стандарттарға сәйкес көші-қон заңнамасын  бұзған адамның бас бостандығынан айырудың барынша ұзақ мерзімі 18 айды құрайды. Директива ЕО-ға мүше мемлекеттердің барлығы үшін міндетті  болып табылады  және Директива  шығарылғаннан кейін еуропа елдерінің  көші-қон заңнамасы  реттелмеген көшіп қонушылардың жүріп-тұру еркіндігінің шекті мерзімдері  бөлігінде оның талаптарына сәйкес келтірілді.

Алайда, осы сәтке дейін (2008 жылға дейін) әртүрлі еуропа мемлекеттерінде  арнайы мекемеде ұстау мерзімі мәселесіне мүлдем басқа тәсіл  қолданғаны қызығушылық тудыруда. Осылайша, мысалв Бельгияда шетелдікті ұстаудың шекті мерзімі 5 аймен шектелген, одан кейін мән-жайларға  қарамастан, ол тіпті мәртебесі реттелмеген  көшіп қонушы болып қала берсе де және елден шығарыла алмаса да  міндетті түрде босатылуы тиіс. Керсінше, көршілес Голландияда  осындай адамдарды жабық түрдегі арнайы мекемелерде уақытша орналастыру мерзімінің  жоғарғы шегі бекітілген. Сондай-ақ Нидерландыда заңнаманы бұзған және өзінің жеке басын анықтау және құжаттандыру бойынша көші-қон қызметімен ынтымақтастық етуден бас тартқан шетелдіктің арнайы мекемеде үздіксіз 2 жылдан астам мерзім болуы жағдайы орын алған. Латвия Республикасының  заңнамасында реттелмеген көшіп қонушыларды ұстаудың барынша ұзақ  мерзімі белгіленбеген.

Ресей Федерациясының заңнамасы әкімшілік шығарып жіберуге, депортацияға  немесе реадмиссияға жататын шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың жүріп-тұру бостандығын  шектеу мәселелері  бойынша  осындай адамдарды уақытша орналастыру үшін бекітілген шекті мерзімді орнатуды мақсатқа сай санайды. Бұл ретте жасалған реадмиссия туралы халықаралық шарттарда реадмиссиялық рәсімдердің уақыт шеңбері әртүрлі болып табылатынын және біріздендірілген емес екеніне назар аудару қажет. Осылайша,  Ресей Федерациясы  мен Еуропа қауымдастығы арасында жасалған  реадмиссия туралы келісімнің шарттарына сәйкес қажетті барлық реадмиссиялық рәсімдерді орындау үшін барынша қажетті кезең 330 күнді құрайды.  Бұл ретте ресей-украина арасындағы реадмиссия туралы келісімде едәуір аз кезең – 130 күн, ал ресей-вьетнам реадмиссия туралы келісімде 165 күн белгіленген. Мұндай жағдайларда реадмиссияға жататын адамдарды арнаулы мекемеде уақытша орналастыру мерзімінің ең жоғарғы шекарасын шектеу маневрлеудің болмауынан құзыретті орган ретінде Федералдық көші-қон қызметі жұмысының  тиімділігін төмендетуі мүмкін. Сондықтан жеке тұлғаның қорғалуын төмендетпейтін, керсінше адам құқықтарын қамтамасыз ету кепілдіктерін арттыруға ықпал ететін неғұрлым жұмсақ шешім қабылданды.

Осылайша, Қазақстан Республикасы реадмиссия туралы жасасқан келісімдерде көзделген әртүрлі реадмиссиялық рәсімдерді орындау үшін уақыт шеңберінің кең диапазонын назарға ала отырып және Қазақстан Республикасы құзыретті органдарының жұмыс істеуі  үшін қажетті жағдайлар құру мақсатында  шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды арнауы мекемелерге орналастыру  мерзімдерін белгілеген кезде осындай мерзімнің жоғарғы шекарасы ашық  болып қалатын осыған ұқсас тәсіл ұсынылуы мүмкін.

Бұл ұсыным қазіргі уақытта оларға қатысты Қазақстан Республикасынан тыс жерге шығарып жіберу туралы шешім қабылданған шетелдіктерді ішкі істер органдарының арнаулы мекемелеріне орналастыру мерзімдерін қандай да бір шектеуді көздемейтін Қазақстан Республикасының көші-қон заңнамасымен  толығымен келіседі.

10. Заң жобасын іске асырумен байланысты болжанатын қаржылық шығындар

Осы заң жобасын қабылдау мемлекеттік бюджеттен қосымша шығындарды талап етпейді.

ТіркемеМөлшер
Microsoft Office document icon koncepciya_gos.doc158 KB
Бөлімдер:
23 сәуір, 2018 - 18:48 өзгертілді
ҚР тәуелсіздік жылдарындағы жетістіктері
Атаулы әлеуметтік көмек
АӘК есептеу бойынша онлайн калькулятор
Статусын тексеру
Қазақстанда іске асырылып жатқан үздік әлеуметтік жобалар
«Еңбек жолы» Республикалық конкурсы
Еңбек дағдыларын дамыту және жұмыс орындарын ынталаңдыру
ҰБЖ
Жаңа ұлттық қызметтер жіктеуіші